گفتاری درباره چالش های پیش روی سلامت روان و اعتیاد در ایران
Abstract
فکر نشر ویژه نامه حاضر زمانی ایجاد شد که در کنار غفلت، سستی ها، تهدیدها و مانعهای پیشروی بهداشت روان و پیشگیری از سوءمصرف مواد در کشور، تهدید مرگ بار دیگری بدن علاقهمندان و دلسوزان برنامه بهداشت روان و پیشگیری از اعتیاد را به لرزه درآورد. این تهدید انحلال تشکیلات ضعیف سلامت روان و اعتیاد در وزارت بهداشت بود، که بهصورتی پنهان، آرام و بدون انجام فرایند کارشناسی از اواخر سال 1388 آغاز شد و تاکنون با طفرهرفتن مسئولان از پاسخگویی به چراها و چگونه ها همراه بوده است. با اینکه آب های ویرانگر و نگرانی ها از آسیاب و آسیاب بان دور شده است و مدیران و کارگزاران مدیریت سلامت روان و اعتیاد با کوششی خستگیناپذیر ادامه راه می دهند، سایه تهدید و غفلت همچنان بر سر سلامت روان جامعه سنگینی می کند. این شماره در نظر دارد با یاریجویی از دانش و تجربه صاحب نظران به چارهجویی این مهم بپردازد.پس از جلب رضایت مدیران سلامت روان و اعتیاد در وزارت بهداشت برای فراخوان ارسال مقاله، گزارش و نقطه نظر درباره چالشهای پیشروی بهداشت روان و پیش گیری از اعتیاد، نشستی تخصصی با حضور صاحبنظران و تصمیمگیران حوزه سلامت روان و اعتیاد در انستیتو روان پزشکی تهران تشکیل شد، تا با گردآوری مباحث و دیدگاههای مطرحشده بتوان دورنمایی از چالشهای پیش روی بهداشت روان و اعتیاد را ترسیم کرد تا بدینوسیله سیاستگزاران، پژوهشگران و متخصصان بتوانند دقیقتر و علمیتر به موضوع بپردازند. یافته های این جلسه در یک مقاله با عنوان «چالش های بهداشت روان و اعتیاد: گزارش نشست تخصصی» آورده شده است (منصوری، شریعت، میرزایی، دارالشفا و بوالهری، 2011). تعدادی از مقالهها نیز دربرگیرنده نظر تخصصی و ارزشمند مرتبط با موضوع و بیانکننده دیدگاههای نو یا بخشهای مغفولمانده بهداشت روان و اعتیاد است. این مجموعه مقاله بیانگر دیدگاهها و تجربه طولانی متخصصانی است که گاه تنها اشارهای از آنها می تواند رهگشای بخشی از چالش ها و نگرانی های سامانه سلامت روان باشد، از جمله میتوان به مقالههای «سلامت روانی- اجتماعی و راهکارهای بهبود آن» و «برخی از چالش های بهداشت روان و اعتیاد در ایران» اشاره کرد که با ارایه گزارشی از روند موجود و نگرانیها، به چارهجویی پرداختهاند و راهکارهایی برای برون رفت از وضعیت موجود بیان کردهاند (نوربالا، 2011؛ صابری زفرقندی، 2011). روان پزشکی جامعهنگر (اجتماعی) شاید یکی از مهمترین زمینههای نادیده گرفتهشده روان پزشکی جامعه امروز ماست. در کشور ما روانپزشکی به درمان در کلینیک و بیمارستان های دربسته به سبک 50 سال پیش منحصر شده است. چند گزارش از اقدامات ارزشمندی که در این زمینه در سالهای اخیر و با ابتکار بخش خصوصی و همکاری دلسوزان دانشگاهی انجام شده است، در این شماره آمده است؛ «گشودن درها؛ مقایسه سامانه سلامت روان ایتالیا، اتریش و ایران»، «گزارش بازدید از یک خانه اسکان حمایتی بیماران روانی» ، «مروری بر برنامه های آموزش روان پزشکی جامعهنگر» و «آموزش روانپزشکی در بهداشت روان: گزارش یک تجربه» از آن جمله هستند (طاهرخانی، 2011؛ زارعی، احمدزاداصل و بوالهری، 2011؛ شریفی، 2011؛ قاسمزاده، 2011). برنامه ادغام سلامت روان در خدمات بهداشتی اولیه هم به عنوان برنامهای با بیش از 20 سال سابقه در کشور مورد توجه قرار گرفته و شریعت و همکاران (2011) در مقالهای بررسیهای مربوط به آگاهی، نگرش و رضایت مندی مراجعان و کارکنان سامانه سلامت روان را به طور نظاممند مرور کرده اند. برنامهریزان و مسئولان سلامت روان هم مانند سایر بخش ها در سالهای اخیر به کاربرد رایانه و فنآوریهای نو در گردآوری و تحلیل گزارشها روی آوردهاند. دو مقاله «طراحی سامانه ثبت خودکشی در کشور» و «پراکندگی جغرافیایی نیروی انسانی در سامانه ارایه خدمات سلامت روان در سال 1386» از جمله این تلاش هاست (حاجبی و همکاران، 2011؛ احمدزاداصل و همکاران، 2011). اعتیاد جنبه دیگری است که تعدادی از مقالههای این ویژه نامه به آن پرداختهاند. «بررسی کیفی نیازهای زنان برای درمان اعتیاد» و «ارتباط اعتیاد، تابآوری و مؤلفههای هیجانی» از این دست هستند (رحیمیموقر، ملایریخواه لنگرودی، دلبرپور احمدی، امین اسماعیلی، 2011؛ محمدی، آقاجانی، زهتابآور، 2011).امیدواریم این ویژه نامه با پرداختن به برخی از مهمترین موضوعها و چالشهای بهداشت روان و اعتیاد کشور و بررسی آنها از جنبههای گوناگون و ارایه راهکارهایی برای برخورد با آنها، نقشی هر چند اندک در بهبود شرایط کشور داشته باشد و شاید که این نشر سندی از تلاش خبرگان و آگاهان و گامی در راه رسیدن به اتفاقنظر در تحلیل وضع موجود و تلاش برای تأمین سلامت روان جامعه باشد.