حیات سیاسی شیخ محمد خیابانی

روند رشد جریانان سیاسی، فکری در ایران با طلوع مشروطیت تقویت می گردد لیکن با ظهور استبداد صغیر و جو خفقان مرکز، حرکتهای اعتراض آمیز به ایلات کشیده میشود یکی از رهبران این جنبشها شیخ محمد خیابانی بود که با پیشینه علمی و مولفه های فکری (اسلامی، دمکراسی، سوسیالیست) قوی وارد میدان سیاست می شود. در استبداد صغیر، مجلس دوم، اشتغال تبریز توسط نیروهای روسی و عثمانی در کنار سایر آزادیخواهان علیه استبداد داخلی و استعمار خارجی وارد عمل می گردد. وی مردم را با تقویت فکری در زمینه های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی آماده مقابله با آنها می کند. خیابانی برای اشاعه افکار خود روزنامه (تجدد) را با همکاری پیروان خود منتشر می نماید. او به اصلاحات از طریق تحول و تکامل اندیشه های سیاسی و تنویر افکار مردم پایبند بود و اعتقاد داشت که نهضتهای فکری با ثبات تر از حکومتهای نظامی است. خیابانی تجدد سیاسی و ادبی را لازم ملزوم یکدیگر می دانست. وی با تغییر نام آذربایجان به آزادیستان، انتقال مرکز قیام از اداره تجدد به عالی قاپو، باعث تضغیف جنبش خود می شود که اختلاف درونی حرکت (تجددیون، تنقدیون) و عدم همکاری و پیوند با دیگر حرکتهای ایالات (قیام جنگل، کلنل، جنوب)، نداشتن پشتوانه سرکوبی فراهم می گردد. در نهایت به دست عنصری آزادیخواه (مخبرالسلطنه) متلاشی می شود. نکته قابل توجه در مورد قیام این است که مقصد و هدف اصلی، اصلاحات عمیق و دقیق بدون کمترین وابستگی به عناصر وابسته داخلی با دول خارجی در آذربایجان بود که بعد از رشد و تکامل این روند در آذربایجان به تمام نقاط ایران گسترده شود. بنابراین ایده تشکیل حکومت مستقل جدا از ایران منتفی است.