بررسی جایگاه شرط فسخ و فاسخ در فقه و حقوق ایران

همانگونه که انعقاد عقد واجد آثار مهمی می باشد ، انحلال آن نیز دارای اثرات مهمی در حقوق طرفین می باشد . اسباب انحلال قرارداد به اعتبار سهمی که اراده متعاقدین در آن دارد ، به دو گروه عمده انحلال ارادی و انحلال غیر ارادی (قهری) تقسیم می گردد . انحلال ارادی نیز یا ناشی از تراضی اراده دو طرف قرارداد می باشد که از آن با نام اقاله یا تفاسخ یاد می گردد یا بوسیله اراده یکی از طرفین عقد یا شخص ثالث صورت می پذیرد ، که به آن فسخ گفته می شود. منظور از انفساخ قهری قرارداد نیز این است که عقد خودبخود و بدون دخالت اراده طرفین منحل می گردد. با اینکه در دسته سوم منظور از انحلال قهری این است که اراده طرفین یا یکی از آنها در وقوع فسخ دخالت ندارد و این انحلال قهراً صورت می پذیرد ولی سبب این انحلال قهری می تواند اراده اشخاص باشد و آن در صورتی است که متعاقدین با اراده خود درباره انفساخ احتمالی عقد در آینده تراضی می کنند که به این تراضی در حقوق ایران « شرط فاسخ » یا « انفساخ ناشی از تراضی » گفته می شود. گاهی شرط فاسخ منوط به تحقق حادثه ای می باشد که در اختیار یکی از طرفین عقد است. به عبارت دیگر طرفین با قراردادن شرایطی یک طرف را حاکم بر انحلال عقد می کنند در این صورت با توجه به تاثیری که اراده متعاقدین در وقوع این نوع انحلال قهری دارند این انحلال ممکن است با یکی از اقسام انحلال ارادی یا همان شرط فسخ اشتباه یا خلط گردند. در این نوشتار سعی شده است در خصوص شرط فاسخ به عنوان یکی از اسباب انحلال قهری و شرط فسخ به عنوان یکی از طرق انحلال ارادی مقایسه تطبیقی انجام پذیرد ، و وجوه اشتراک و افتراق این دسته از شروط مورد بحث و بررسی قرار گیرد . همچنین جایگاه ، آثار و قلمرو این موضوعات در فقه و حقوق ایران نیز مورد بررسی تحلیلی قرار گیرد.