پیوند طریقت با شریعت در قرن پنجم هجری

چکیده اساس شریعت، احکام تعیین شده از سوی شارع اسلام است، که فقها عمل به آن را عامل سعادت دنیوی و اخروی می دانند. اما در برداشتی دیگر با عنوان طریقت و تصوف، غیر از عمل به شریعت، اعمالی ریاضت گونه در جهت رسیدن به باطن امور الزامی است، که این امر مخالفت متشرعین را برانگیخت. از این رو طریقت سعی در نزدیکی با شریعت را داشت ولی موفقیتش چشم گیر نبود. اما وفور علما و مدارس اسلامی، کثرت تألیف و تصنیف، رواج مجادلات مذهبی، گسترش کلام اشعری و حیات امام محمد غزالی، قرن پنجم هجری را برای صوفیه نسبت به دوره های پیشین متمایز کرده است. در حالی که هر یک از گروه های دینی جامعه ی اسلامی سعی در اثبات برتری و کنار زدن رقیبان خود بودند، طریقت صوفیه بیشترین سود را از این آشفته بازار نصیب خویش کرد. اهل طریقت فارغ از درگیری های مذهبی و سیاسی به انسجام تشکیلات سازمانی خود و گسترش خانقاه ها پرداختند، و از جانب دیگر با تألیفات متعدد و نقد خویش، بیش از گذشته اعمال خود را به اهل شریعت نزدیک کردند و حتی در مواردی از آن ها پیشی جستند. در نتیجه ی آن مخالفت ها علیه تصوف کم رنگ شد و حتی بسیاری از عالمان متشرع یا به طریقت پیوستند و یا آن را تأیید می کردند. با پیوستن غزالی به این گروه مشروعیت تصوف تکمیل شد، و به ثبات نسبی در جوار شریعت دست یافت. اوضاع اجتماعی- اقتصادی، حمایت حاکمان از صوفیه، و رکود بازار فلسفه و علوم عقلی، به موفقیت تصوف افزود، به گونه ای که پس از قرن پنجم به صورت مدرسه ای تعلیم داده شد، و با تشکیل طریقت های مختلف، و نفوذ در ادبیات و اخلاقیات جامعه، در میان شیعه و سنی و حتی غیرمسلمانان گسترش یافت. در این تحقیق سعی شده عوامل و ضرورت های پیوند طریقت با شریعت در قرن پنجم هجری، با استفاده از منابع کتابخانه ای و روش توصیفی – تحلیلی پاسخ داده شود. کلید واژه ها: اسلام، طریقت، تصوف، شریعت، علما، غزالی، مشروعیت.