چیستی و کارکرد معرفتی قوه واهمه از دیدگاه ملاصدرا

قوّه ی وهم از نظر ملاصدرا قوّه ای مجرّد است که ذاتاً استقلالی از سایر قوا ندارد بلکه همان قوّه ی عقل است که تعلّق و اضافه به خیال یافته است. این قوّه رئیس و فرمانروای قوای حیوانی و جزئی است و تمام افعال قوای جزئی، اعمّ از ادراکی و تحریکی را می توان به این قوّه نسبت داد. ملاصدرا وهم را بین حیوان، انسان و شیطان مشترک می داند و در نظر او این قوه، ذومراتب است. اما آنچه ملاصدرا را واداشته است که در باب این قوه، نظریه ی جدیدی را در مقابل برخی نظرات مشّاء ارائه کند قول او به انحصار عوالم وجود در سه عالم، قاعده ی اتحاد عالم و معلوم، تجرّد قوه ی خیال و قاعده ی «النفس فی وحدتها کل القوی» است. در تعریف صدرایی از قوّه ی وهم که عبارت از عقل مقید و یا عقل ساقط است هم ادراک معانی جزئی و هم خطا در ادراک که کارکردهای این قوّه اند به نحو شایسته ای توجیه می شود و ثابت می گردد که رمز هر گونه خطا در ادراک را باید در این قوّه جست. آنچه با توجه به آراء صدر المتألهین اهمیت پرداختن به این قوّه را بیشتر نمایان می کند این است که از نظر ملاصدرا قوّه ی وهم همان ابزار و راه نفوذ شیطان به نفس آدمی است و هر چه جهت وهمانی انسان بر جهت عقلانی او غلبه داشته باشد امکان تسلط شیطان بر وجود انسان بیشتر می گردد. اما در نظریه ی ملاصدرا با دو ناسازگاری ظاهری نیز مواجه می شویم که هر دو به عقل مقید دانستن وهم بازمی گردد. یکی اینکه ملاصدرا برخی حیوانات را واجد وهم می داند اما واجد عقل نمی داند و دوم اینکه گاه از نزاع وهم و عقل و حتی غلبه ی وهم بر عقل سخن می گوید که در این رساله سعی شده است با استفاده از نظرات حکیم سبزواری و خود ملاصدرا این ناسازگاری نیز مرتفع گردد