نظام بین المللی و توسعه: بررسی مقایسه ای ایران و ژاپن در نیمه دوم قرن نوزدهم

توسعه فرآیندی است که متغیرهای متعددی در آن تاثیر دارند. نظام بین المللی یکی از متغیرهای عمده ای می باشد که نقش شایانی در این مورد ایفا کرده است . در نیمه دوم قرن نوزدهم، بازیگران بزرگ جهانی، برای استمرار روند توسعه و افزایش و یا حفظ قدرت خود، بر سراسر جهان سلطه یافته و به استثمار پرداختند. با افزایش فرآیند سلطه و استثمار، میزان توسعه و توسعه نیافتگی کشورهای اروپایی رابطه متقابل پیدا کرد. با توجه به وضعیت مزبور، وابستگی و عدم وابستگی کشورها به مراکز اقتصادی جهانی تبیین کننده توسعه و توسعه نیافتگی کشورها می باشد. نوشتار حاضر این ایده را مطرح و به آزمون می گذارد که نظام بین الملل در توسعه ژاپن نقش مثبت داشته است : در حالیکه در ایران نقش بازدارندگی و منفی ایفا کرده است . ایران به دلیل موقع نسبی - حائل بودن به هندوستان و آبهای گرم اقیانوس هند - منابع مواد خام فراوان و نزدیکی به مراکز قدرت جهانی زیر سلطه دو قدرت جهانی، یعنی، روس و انگلیس قرار گرفت ، و آن دو کشور از طریق انحراف در ساختارها و استثمارها، مانع توسعه ایران شدند. اما، ژاپن به دلیل دوری از مراکز قدرت جهانی، فقدان منابع طبیعی و معدنی، درگیری قدرتهای اروپایی در مناطق دیگر، رقابت و چشم و هم چشمی قدرتها در چین، زیر سلطه قرار نگرفت ، و توانست حتی سیر طبیعی توسعه خود را در نتیجه محرک غرب و استفاده از تجربیات آنها سرعت بخشید و به توسعه دست یابد. بنابراین، با توجه به شرایط نسبتا یکسان داخلی دو کشور ایران و ژاپن تا 1850، توسعه ژاپن و توسعه نیافتگی ایران متاثر از نظام بین الملل بوده و نقش نظام مذبور تعیین کننده بوده است .