تبیین اراده ذاتی و فاعلیت وجودی خداوند از رهگذر نظریه ی عنایت نزد ابن سینا

چکیده

شهاب الدین ذوفقاری[1] افتراق جدی ابن سینا از ارسطو در الاهیات بالمعنی الاخص از طرح احکام واجب الوجود و ارائه برهان وجوب و امکان، در برابر برهان محرک نخستین، آغاز می شود. بدین ترتیب فاعلیت الهی از دیدگاه ابن سینا فاعلیت وجودی است نه تحریکی و بنابراین تا آنجا که وجود و آثار وجود دیده می شود، می توان فاعلیت الهی را سراغ گرفت، خواه حرکت در کار باشد یا خیر؛ تمایز ابن سینا از فلوطین نیز در مبحث فیض الهی در توجیه و تبیین اراده ی حق تعالی است. فلوطین به همین مقدار بسنده می کند که نمی توان برای مبدأ نخستین اراده ای از قبیل اراده ی ما انسان ها قائل شد. اما ابن سینا کوشیده است دیدگاه خود درباره ی عنایت الهی را چنان سامان ببخشد که در پرتو آن علم، قدرت، اراده، فاعلیت و دیگر صفات ذاتی و فعلی به نحو درست تبیین گردد و نقشی همچون حد وسط برای اثبات اتحاد اراده و علم ایفا کند. از دیدگاه ابن سینا اراده ی ذاتی خداوند و فاعلیت ایجادی او در پرتو علم عنایی اش به ذات خود قابل تبیین است، بدون آنکه قصد و غرضی ورای ذات اقدس خود داشته باشد [1]. استادیار دانشگاه معارف قرآن و عترت اصفهان. shahabquran@yahoo.com