تحلیل ساختاری اسلوب تهکّم در خطبه های نهج البلاغه
چکیده
اسلوب تهکّم همواره یکی از متداولترین شیوههای ادبی جهت تنبیه و هشیاری مخاطب بوده است. بدین صورت که متکلم جهت توهین، تحقیر و یا تنبیه مخاطب،لفظی را بهجای لفظی دیگر می آورد؛ مانند زمانی که مدح را به جای ذم و وعد را به جای وعید به کار گیرد. این صنعت بلاغی در هر دو علم معانی و بیان مورد نظر دانشمندان بلاغت بوده است و امام علی(ع) در بسیاری از خطبههای نهجالبلاغه با اهداف مختلف از این صنعت ادبی بهره گرفتهاند. جستار حاضر میکوشد تا ضمن استخراج نمونههای مختلف اسلوب تهکّم از میان سخنانِ حضرت، به تحلیل و ارزیابی آنها پرداخته و هر کدام از آنها را در طبقهبندی خاص خود قرار دهد. یافته های پژوهش نشان میدهد، بیشترین نمونه های تهکم در خطبه های نهج البلاغه در حیطه علم معانی می گنجد و در قالب جمله های خبری که از اغراض ثانویه برخوردار است، نمود دارد و اسلوب تهکم با استمداد از علم بیان، گسترۀ کمتری را به خود اختصاص داده است. همچنین دلیل استفاده حضرت از این ساختار در بیشتر خطبه ها، تنبیه و بیداری دوستان و یاران خویش است و فقط در مواردی خاص از این اسلوب جهت تحقیر و توهین استفاده نمودهاند.