کالبدشناسی اعصاب مغزی در متون کهن فارسی؛ «ذخیره خوارزمشاهی» اسماعیل جرجانی

محمد علی محجل شجاء، مرکز پژوهش بیماری های ریه و سل، دانشگاه علوم پزشکی تبریز، تبریز، ایران. آر. شین تابس، دپارتمان بیولوژی سلولی، و بخش جراحی اعصاب اطفال، دانشگاه آلباما بیرمنگام، بیمارستان اطفال، بیرمنگام، آلاباما. محمد اردلان، دپارتمان کلیه شناسی، دانشگاه علوم پزشکی تبریز، ایران. ماریوس لوکاس، دپارتمان علوم آناتومی، دانشضگاه سنت جورج، گرنادا، هندشرقی، و دپارتمان آموزش، دانشکده علوم پزشکی هاروارد، بوستون، ماساچوست. گارابود اکنویان، دپارتمان علوم پزشکی، کالج پزشکی بیلور، هوستون، تگزاس. جورج ای. سالتر، دپارتمان زیست شناسی سلولی، دانشگاه آلاباما، بیرمنگام ، آلاباما. جری دبلیو. اوکس

چکیده

اسماعیل جرجانی یکی از تأثیرگذارترین پزشکان و آناتومیست های ایرانی قرن دوازدهم میلادی است که بخش عمده دست نوشته هایش را در اواخر عمر پس از 70 سالگی به رشته تحریر درآورده است. کتاب جامع مرجع پزشکی جرجانی، با عنوان ذخیره خوارزمشاهی در حدود سال 1112م. نگارش یافته و قدیمی ترین دائره المعارف پزشکی نوشته شده به زبان فارسی به شمار می آید. این کتاب یکی از کتاب های مرجع دانشجویان رشته پزشکی آن دوران بوده است. در این مقاله، شرح حال جرجانی به رشته تحریر درآمده و تفاسیر و تعابیری از توصیفات مشروح وی در خصوص اعصاب مغزی مربوط به حدود یک هزاره قبل ارائه گردیده است. دانشوران ایران باستان و دوران اسلامی از پیشگامان علوم مربوط به اعصاب مغزی به شمار می آیند. برخی از این توصیفات چنان روشن و رسا توسط جرجانی ارائه شده اند که سال های متمادی فراروی دانشمندان و محققین اروپایی در دوره پس از رنسانس قرار داشته اند.