رمزگان و وجه: دو عامل متمایزکننده در سبک شناسی گفتمانی قصاید ناصرخسرو
چکیده
در سبک شناسی گفتمانی،ادبیات ظرفی است برای بیان اندیشهها و عقایدی که صرفا مربوط به پدیدآورنده آن نبوده، بلکه در ارتباط با محیط و بافتی است که متن مورد نظر در آن تولید شده است. با این وصف ادبیات محصول گفتمانی است که در آن بالیده و محیط، بافت، مسائل فرهنگی و ایدئولوژی مسلط بر دورانی که مولد آن متن خاص است، همگی در رشد و پیدایی آن تأثیرگذار هستند. در ادبیات فارسی، سبک خراسانی، محصول گفتمانی است که وجه غالب آن وفور اندیشههای فلسفی و خصوصا خردگرایی است. این دوره با نفوذ اندیشههای عقلانی و خردورزی همراه است و اشعار ناصر خسرو به عنوان یکی از شاعران شاخص و تأثیرگذار و یکی از نمایندگان برجسته ادبیات قرن پنجم، نمونه برجستهای از این شاخصههای فکری محسوب میشود. نکته قابل توجه در اشعار این شاعر، نفوذ اندیشههای فلسفی و دینی است، به طوری که بخش اعظمی از دیوان قصاید او به این مضامین اختصاص داده شده است.در سبکشناسی لایهای قصاید این شاعر، با توجه به وفور مضامین فلسفی و دینی، میتوان سبک خاص این شاعر را تبیین نمود و به این نکته دست یافت که آثار این شاعر نتیجه گفتمان غالب فرهنگی دوره سبک خراسانی بوده که بسامد مفاهیم فلسفی و عقلانی در آن کاملا چشمگیر است. در این پژوهش با تکیه بر سبکشناسی لایهای، به بررسی دو لایه واژگانی و نحوی در تعدادی از قصاید دیوان وی پرداخته میشود تا تبیین شود که گفتمان غالب فکری و فرهنگی آن دوره، در نوع سبک واژگانی و نحوی این آثار چه نمودی داشته است. هدف این پژوهش دست یافتن به رمزگانهای مسلط قصاید ناصر خسرو به منظور تبیین تأثیر شرایط گفتمانی بر آنهاست. لذا با بررسی لایه واژگانی، رمزگانهای این قصاید به دست داده خواهند شد. همچنین در لایه نحوی و بررسی وجوه به کار رفته در قصاید مذکور نیز به دنبال همین تأثیر بوده و طبق این بررسی نشان داده خواهد شد که رمزگانهای برجسته اشعار ناصر خسرو و همچنین وجوه به کار رفته در آنها، تحت تأثیر گفتمان فرهنگی عقلانی و خردگرایی دوران مؤلف است.