فضای معنایی فعل «شدن» در زبان فارسی: نگرشی شناختی
چکیده
این مقاله به بررسی فضای معنایی فعل «شدن» در زبان فارسی می¬پردازد تا برخی ویژگی¬های بنیادین شناخت زبانی بشر، همچون تحلیل¬پذیری و ترکیب¬پذیری را تحلیل کند. یکی از پربسامدترین افعال در زبان فارسی فعل «شدن» است که با توجه به نقش¬های متفاوتی که در سطح جمله ایفاء می کند، شاید فعال¬ترین فعل در این زبان باشد. با چشم¬اندازی درزمانی «شدن» با چهار کاربرد مجزا (فعل اصلی، فعل ربطی، فعل کمکی تکلیفی و جزء فعلی افعال مرکب) نقش مهمی در نظام فعلی زبان فارسی ایفاء می کند، ساخت مجهول در زبان فارسی یک فعل مرکب در نظر گرفته می¬شود که در آن عنصر فعلی «شدن» با مقوله¬های زبانی متفاوتی همچون اسم، صفت، صفت مفعولی و گروه حرف اضافه¬ای ترکیب می¬شود. بررسی فضای معنایی فعل «شدن» نشان می¬دهد که انواع مختلف ساخت¬هایی که دارای این «فعل» هستند شبکه¬ای معنایی را شکل می¬دهند که در آن جزء فعلی «شدن» معنامند است؛ چنین برداشتی برخلاف مطالعاتی است که پیش تر در حوزة ساخت مجهول زبان فارسی انجام شده و در آن ها ساخت مجهول عنصری صرفاً نحوی و فاقد معنا تلقی می¬شود. براساس فضای معنایی فعل «شدن»، ساخت مجهول در فارسی را ساختی تحلیل¬پذیر فرض می¬کنیم که در آن وقوع «شدن» به¬عنوان جزء فعلی ساخت مجهول اتفاقی نیست، بلکه حاصل گسترش معنایی سایر کاربردهای آن در نظام زبان است. بنابراین ارتباط کاربردهای متفاوت «شدن» شواهد بیشتری برای این ادعای دستور شناختی ارائه می دهد که ساخت مجهول بخشی از شبکه گسترده¬تر ساخت¬های نحوی مرتبط است، نه ساختی اشتقاقی از ساخت معلوم.