تجزیه ژنتیکی عملکرد دانه و برخی صفات زراعی در ژنوتیپ های کلزا در شرایط کاشت معمول و تاخیری

حسن امیری اوغان، h. amiri oghan respectively, department of plant breeding and biotechnology, college of agriculture, university of tabriz, tabriz, iran.گروه به نژادی و بیوتکنولوژی گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز محمد مقدم، m. moghaddam کاظم قاسمی گلعذانی، k. ghassemi golezani امیرحسین شیرانی راد، a. h. shirani rad

چکیده

در این بررسی 120 ژنوتیپ کلزا شامل ده لاین به عنوان پایه مادری، ده تستر و یک صد دورگ f2 حاصل از تلاقی لاین ها با تسترها در کرج در قالب دو طرح آلفا لاتیس با دو تکرار در دو تاریخ کاشت، نیمه اول مهر (نرمال) و نیمه اول آبان (تأخیری) در سال زراعی 90-1389 کاشته شدند. تجزیه واریانس ساده و مرکب اختلاف معنی داری بین تیمار ها از نظر عملکرد دانه و صفات زراعی در هر دو شرایط کاشت و در مجموع نشان داد که بیانگر تنوع ینتیکی قابا توجهی بین ژنوتیپ ها بود. تجزیه لاین × تستر حاکی از سهم بیشتر اثر غیرافزایشی ژن ها در کنترل عملکرد دانه و صفات مرتبط با آن در هر دو شرایط آزمایش بود. وراثت پذیری عمومی تمام صفات در هر دو شرایط بالا برآورد شد (بین 14/63 و 12/89 درصد) که بیانگر اهمیت بیشتر واریانس ژنتیکی نسبت به واریانس محیطی بود. وراثت پذیری خصوصی تعداد شاخه در بوته، عملکرد دانه، ارتفاع بوته و تعداد خورجین در بوته در هر دو شرایط کاشت در حد متوسط (بین 42/43 و 02/56 درصد) و برای تعداد دانه در خورجین و وزن هزار دانه در هر دو شرایط کاشت در حد کم (به ترتیب 33/36 و 61/24 درصد) بود. بنابراین گزینش برای عملکرد دانه و اجزای آن به ویژه تعداد دانه در خورجین و وزن هزار دانه در نسل های اولیه چندان موثر نخواهد بود. هر دو عمل افزایشی و غیر افزایشی ژن ها در کنترل ژنتیکی تمام صفات نقش داشتند ولی برای تعداد شاخه در بوته و عملکرد دانه (فقط کاشت تاخیری) و ارتفاع بوته، تعداد خورجین در بوته، تعداد دانه در خورجین و وزن هزار دانه (در هر دو شرایط آزمایش) نقش عمل غیرافزایشی ژن ها بیشتر مشهود بود. برآورد ترکیب پذیری صفات نشان داد که تستر های t9 و t2 و لاین l1 به عنوان بهترین ترکیب شونده های عمومی در جهت افزایش عملکرد دانه بودند. چهار دورگ t7×l1، t8×l5، t3×l8و t8×l9 در شرایط کاشت معمول و سه دورگ t3×l1، t9×l2و t7×l3 در شرایط کاشت تاخیری بهترین ترکیب شونده های خصوصی برای افزایش عملکرد دانه بودند. برخی از این دورگ ها دارای بیشترین هتروزیس مثبت و معنی دار برای عملکرد دانه بودند.