مطالعه سیر تحول و تداوم معماری چهارتاقی در شمال شرق ایران از دوره ساسانی تا پایان سده چهارم هجری
چکیده
فرم در معماری ایران نقش عمدهای ایفا میکند. چهارتاقی گونهای از فرمهای متداول در معماری ایران است و پیشینهای کهن دارد. که با بررسی ساختار و مطالعه روند شکلگیری و توسعه آن میتوان با سیر تحول و تداوم معماری اعصار متمادی ایران آشنا شد. خراسان، از نگاه تعدادی از محققان، خاستگاه معماری چهارتاقی و فرم چلیپایی و پلان چهار ایوانی است نگارندگان مقاله، با این رویکرد، به مطالعه سیر تحول و تداوم فرم چهارتاقی در شمالشرق ایران از دوره ساسانی تا پایان سده چهارم هجری پرداختهاند. از همین رو، در مقاله حاضر برآنیم تا روشن سازیم که نحوه پراکندگی چهارتاقی های شمالشرق ایران و تقسیم بندی کاربردی آنها چگونه بوده است؟ افزون براین، موقعیت مکانی چهارتاقی ها چه ارتباطی با کاربری و چه تأثیری بر فرم و ساختار آنها داشته است؟ و سرانجام، چهارتاقی های ساسانی شمالشرق ایران چه تأثیری بر معماری دوره اسلامی منطقه داشته است؟ این تحقیق به روش توصیفی–تحلیلی و با ابزار گردآوری اطلاعات بررسی های میدانی انجام شده است. نتایج حاصل از تحقیق حاکی از آن است که دو عامل مذهب و سیاست نقش عمدهای در شکلگیری و توسعه این گونه از معماری داشته است. موقعیت مکانی چهارتاقیها نیز در نوع ساخت آنها تاثیر مستقیم داشته و معماری دوره اسلامی منطقه شمالشرق ایران- بهویژه در بناهای آرامگاهی، مساجد، کاخها، کوشکها و قلاع-متأثر از طرح چهارتاقی ساسانی و فرم کلی ساختمانسازی آن دوره است.