مقاله

ساخت وزنی در شعر عروضی فارسی

دانلود متن کاملرایگان، با حساب کاربری؛ ثبت نام با گوگل چند ثانیه است

چکیده

خواجه نصیر طوسی در معیارالاشعار می پرسد: چرا باید هر وزن را به همان شکل که معین شده است تقطیع کرد، و چرا زنجیرۀ هجاهای هر وزن را به یکی دیگر از اشکالِ محتملِ آن تقطیع نکنیم؟ (خواجه نصیرطوسی، 1369: 36). در این مقاله، در پاسخ به سؤال خواجه نصیر، کوشیده ایم تا ازطریق تحلیلِ ساختِ وزنی، در زبانِ شمرده و ادبیِ فارسی، به شیوه ای یگانه، یک دست و درعین حال مدلل، برای تقطیعِ 30 وزنِ پرکاربرد و رایج در اشعار عروضی یا کمّیِ فارسی دست یابیم. بحث کرده ایم که هر مصراع متشکل از دونوع واحد وزنی است: یکی واحدهای کوچک تر یا پایه ها، که لزوماً به هجایی دو مورایی ختم می شوند و تقریباً مطابق اتانین در ایقاع هستند، و دیگری واحدهای بزرگ تر یا ارکان که از ترکیب پایه ها شکل می گیرند و همان افاعیلِ عروضی را پدید می آورند. سپس نشان داده ایم که اگر هر مصراع را براساس سه شرطِ زیر به ارکانش تقطیع کنیم، به تقطیعِ واقعی و یگانۀ آن مصراع دست می یابیم: اول این که هر رُکن، که خود از ترکیب پایه ها به وجودآمده است، باید به هجایی سنگین یا دو مورایی ختم شود، دوم این که ارکان باید یا به صورت مکرر یا به صورت متناوب تکرار شوند، و سوم این که تعداد هجاها و نیز مجموع موراهای ارکانِ سالم باید در هر مصراع از اوزانِ متناوب، مساوی باشند. این دو ویژگیِ اخیر بسیار شبیه ویژگی میزان ها در موسیقی است، و مجموع همین عوامل است که زنجیرۀ کلام را در اشعار فارسیِ کلاسیک ازیک سو موزون و ازسوی دیگر کمّی یا عروضی می سازد. درنهایت به این نتیجه رسیده ایم که تقطیع سنتی 17 وزن از 30 وزنِ پرکاربرد فارسی، که همگی یا مکرر یا متناوب هستند، کاملاً صحیح است، اماتقطیعِ سنتیِ 13 وزنِ به اصطلاح مختلطِ دیگر، مثلاً «مفعولُ فاعلاتُ مفاعیلُ فاعلن» یا «مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن»، صحیح نیستند، و این اوزان را باید به گونه ای دیگر تقطیع کرد.

نویسندگان و وابستگی سازمانی
  1. امید طبیب زاده — دانشگاه بوعلی سینا

اسناد مشابه

  • ساخت وزنی در شعر عروضی فارسی

    مقاله۲۰۱۰زبان و زبانu200cشناسیامید طبیب زاده

    خواجه نصیر طوسی در معیارالاشعار می‌پرسد: چرا باید هر وزن را به همان شکل که معین شده است تقطیع کرد، و چرا زنجیرۀ هجاهای هر وزن را به یکی دیگر از اشکالِ محتملِ آن تقطیع نکنیم؟ (خواجه نصیرطوسی، 1369: 36). در این مقاله، در پاسخ به سؤال خواجه نصیر، کوشیده‌ایم تا ازطریق تحلیلِ ساختِ وز

  • بررسی وزن شعر عروضی فارسی بر اساس نظریة تکرار

    مقاله۲۰۱۳پژوهش های زبان شناسی تطبیقی( علمی - پژوهشی)ندا موسوی، امید طبیب زاده

    در این پژوهش به بررسی وزن شعر عروضی فارسی بر مبنای نظریۀ تکرار می پردازیم. نظریۀ تکرار، نظریه ای در حوزۀ وزن شناسی زایشی است که توسط فب و هله (2008) معرفی شده است. هدف از این پژوهش، تعیین شبکه های وزنی اوزان عروضی فارسی، طبقه بندی ارکان بر اساس شبکه های وزنی منتج از آن و تعیین هس

  • بررسی وزن شعر عروضی فارسی بر اساس نظریه تکرار

    مقالهپژوهش های زبان شناسی تطبیقیندا موسوی، دانشجوی دکتری زبانشناسی دانشگاه علامه طباطبایی امید طبیب زاده، دانشیار گروه زبان شناسی دانشگاه بوعلی سینا

    در این پژوهش به بررسی وزن شعر عروضی فارسی بر مبنای نظریۀ تکرار می پردازیم. نظریۀ تکرار، نظریه ای در حوزۀ وزن شناسی زایشی است که توسط فب و هله (2008) معرفی شده است. هدف از این پژوهش، تعیین شبکه های وزنی اوزان عروضی فارسی، طبقه بندی ارکان بر اساس شبکه های وزنی منتج از آن و تعیین هس

  • بررسی وزن شعر عروضی فارسی بر اساس نظریة تکرار

    مقاله۲۰۱۳پژوهش های زبان شناسی تطبیقیندا موسوی، امید طبیب زاده

    در این پژوهش به بررسی وزن شعر عروضی فارسی بر‌مبنای نظریۀ تکرار می‌پردازیم. نظریۀ تکرار، نظریه‌ای در حوزۀ وزن‌شناسی زایشی است که توسط فب و هله (2008) معرفی شده است. هدف از این پژوهش، تعیین شبکه‌های وزنی اوزان عروضی فارسی، طبقه‌بندی ارکان بر‌اساس شبکه‌های وزنی منتج از آن و تعیین هس

  • نقش تکیه در تقطیع وزن شعر عروضی فارسی

    مقاله۲۰۲۰پژوهش های زبان شناسی تطبیقیامید طبیب زاده

    یکی از مشکلات اساسی در مطالعات وزن شعر فارسی به مسئلۀ شیوۀ تقطیع و رکن‌بندی وزن‌ها مربوط می‌شود. تا کنون شیوه‌های متفاوتی برای رکن‌بندی وزن‌های این شعر ارائه شده است اما عروض‌دانان در مورد هیچ‌کدام از آنها به اجماعی قطعی نرسیده‌اند و به همین دلیل نیز اکثر آنان در نهایت از تقطیع س

  • توصیف واجی وزن‌های عروضی شعر کلاسیک فارسی بر اساس نظریۀ آواشناسی عمومی

    مقاله۲۰۱۶هنر زبانمریم نورنمایی، جلال رحیمیان

    هدف از توصیف واجی وزن‌های عروضی شعر کلاسیک فارسی ۱. بهره‌مندی از چهارچوب نظری آواشناسی عمومی در توصیف وزن‌های عروضی؛ ٢. نشان‌دادن تفاوت‌های واجی شعر عروضی با زبان فارسی معیار و ٣. بررسی تغییرات واج‌ها و الگوهای هجایی در شعر فارسی قبل و بعد از اعمال وزن‌های عروضی بر برش هجایی آن‌ه