ارزیابی شاخص های مورفودینامیک تپّه های برخانی (مطالعهی موردی: ریگ چاه جام)
چکیده
چکیده مخاطرات محیطی و بههدر رفتن منابع طبیعی، ازجمله علل ایجاد راهکارهای مدیریت بحرانهای زیستمحیطی هستند. یکی از مهمترین چالشهای محیطی نواحی جنوبی کویر حاج علی قلی، هجوم ماسه های روان در قالب تپّه های برخانی به مراکز سکونتی، راه های ارتباطی و تأسیسات زیربنایی است. برخان ها بر اساس ویژگی های باد غالب منطقه و قابلیّت اندک دسترسی به ماسه نشئت می گیرند که هلالی شکل بوده و از ماسهی روان تشکیل شدهاند. هدف از این پژوهش، ارزیابی شاخص های مورفودینامیک تپّه های برخانی ریگ چاهجام با کمک روشهای تجربی، ریاضی و آماری است. برای این کار، نخست برای تعریف شاخص پایداری چشمانداز برخان، میزان شار ماسه در محدوده ای مشخّص به ابعاد ارتفاع و عرض برخان با استفاده از معادلههای تجربی مورد بررسی قرار گرفت. سپس برای تبیین شاخص پایایی، مهمترین شاخصهای مورفومتری 15 برخان بهروش نمونه برداری طولی اندازه گیری شد و با تحلیل آنها از راه آزمون های آماری، به رابطهسنجی و ارزیابی مدل پایایی اقدام شد. نتایج حاکی از تبیین مدل های پایداری و پایایی سامانه برخان است. مدل پایداری دربردارندهی میزان ورود و خروج انرژی و مادّه به درون چشمانداز برخان بوده که در نتیجهی این فرآیند، یک ساختار جریانی شکل می گیرد. ساختار جریانی نیز بیان کنندهی تعادل و پایداری چشمانداز برخان در طول زمان است. همچنین نتایج حاصل از بررسی مدل پایایی نشان می دهد که گروه برخان هایی با مقدار جابه‌جایی سالانهی بیشتر از 12 متر با داشتن حدّاکثر تعداد و بالاترین میزان جابه‌جایی، کمترین پایایی را دارند. بنابراین نیازمند بیشترین توجّه و ضرورتهای برنامهریزی برای تثبیت ماسه های روان و مدیریت محیطی برخان های رونده هستند.