جبران خسارت معنوی در فقه و حقوق
چکیده
موضوع خسارت معنوی از جمله مباحث پرچالشی است که در اصول، قوانین و مقررات کنونی به لزوم آن تصریح گردیده؛ اما چگونگی جبران و نحوهی ارزیابی آن تعیین نشده است. در سیستمهای حقوقی کشورهای مختلف راهکارهایی برای جبران خسارت معنوی در نظر گرفته شده؛ اما ملاک و معیار ثابت و مشخصی در باب شیوههای جبران خسارت معنوی ارائه نشده است. نگارنده بر این باور است که با توجه به مبانی حقوق اسلامی و حقوق ایران، قابلیت جبران خسارت معنوی و نحوهی جبران آنرا اینگونه میتوان توجیه و استنباط کرد: قاعدهی «لاضرر» که از مسلمات فقهی میباشد، برای اثبات مسئولیت مدنی ناشی از خسارت معنوی و روشهای جبران آن مورد استناد واقع شده است. علاوه بر قاعدهی لاضرر دلیل دیگر، پیشبینی دیه در مورد صدمات جسمانی منجر به خسارت معنوی میباشد. عقلا نیز به جبران خسارت معنوی وارد شده بر اشخاص حکم میکنند. در نظام حقوقی ایران نیز خسارت معنوی قابل جبران است. در فقه اسلامی برای جبران ضررهای معنوی، روش شناخته شدهای وجود ندارد، اما شیوههای متداول در حقوق عرفی و موضوعه، در فقه نیز قابل پذیرش بهنظر میرسد؛ زیرا روشهای جبران خسارت معنوی، اموری نسبی و برآیندی از اندیشههای حقوقی و اجتماعی هر عصر هستند؛ و از سکوت و عدم ردع شارع میتوان رضایت و حکم شرعی را دریافت. بنابراین میتوان اظهار داشت که پذیرش جبران مالی و انواع جبرانهای غیر مالی بهمنظور ترمیم ضرر معنوی در فقه اسلامی قابل توجیه و دفاع است.
نویسندگان و وابستگی سازمانی
- زهره نیک فرجام — دانش آموخته ی دکتری دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، رشته ی فقه و حقوق، تهران، ایران.